Google AI
The Times Australia
The Times World News

.

Ngā āhuatanga ka akona mai ki a tātou e te ao Māori, mō te ao pakihi o āpōpō

  • Written by Ben Walker, Lecturer (Management), Te Herenga Waka — Victoria University of Wellington
Ngā āhuatanga ka akona mai ki a tātou e te ao Māori, mō te ao pakihi o āpōpō

Mai i te ētita: Nā Piripi Walker i whakamāori tēnei tuhinga mō Te Wiki o te Reo Māori. Pāwhiria ki konei[1] hei pānui i tēnei tuhinga ki te reo Pākeha.

Ki te hīkoi koe ki roto i tētahi rūma poari, kura pakihi rānei, ka rongo koe i ētahi ingoa, hoki atu, hoki atu, e whakatairangatia ana: Ko Apple tērā, Tesla tērā, ko Google tērā, arā atu, arā atu. Kei hea ngā ingoa nunui, me ngā kōrero whakaharikoa mai i te ao Māori? Kāore i te rahi rawa.

He mea pōuri. Arā te tini o ngā kamupene Māori hei akoranga mō tātou i roto i ā tātou mahi whakahaere, whakapakari hinonga, kia toitū te āhua, kia nui ngā hua mō te motu katoa — he whāinga ēnei kāore i tutuki i te huhua o ngā kamupene o te ao arumoni.

He tini ngā māramatanga mō te whakahaere auaha, whakahaere toitū kua tuia ki roto i ngā tātai kōrero o te ao Māori — mai i a Kupe me te toronga mai o tana tira i te kitenga tuatahi o Aotearoa[2] e 800 tau ki mua, tae atu ki ētahi mahi o ēnei ngahuru tau tata hei whakaora i te reo[3], te whawhai mō te whenua me te tiaki wāhi tapu[4].

Me kī, e toru pea ngā mātāpono whakahaere hei whakakapi i ēnei māramatanga. E mea ana mātou ka noho ēnei hei kaupapa e ara pūputu anō i roto i ngā kōrero pakihi whakaharikoa ā ngā rā e tū mai nei.

Me hāpai tautuhitanga whānui kē atu o tēnei mea te ekenga taumata pakihi

Tētahi āhuatanga e kitea nuitia ana i roto i ngā whakahaere Māori, ka tere kitea hoki i roto i ā rātou mahere rautaki[5], ko te aro nui ki te whai i ngā painga huhua, kaua ko ngā painga ahumoni anake.

I ēnei rā hoki, e kī ana ngā kamupene nui whakaharahara, ko te toitū me ētahi whāinga ehara i te ahumoni tētahi uara nui ki a rātou. Ahakoa ēnā whakapuakanga a ngā kamupene nei, e ai ki te titiro a te nuinga o te tangata, kāore anō ngā whāinga taketake o aua kamupene kia huri ki āhua kē — e noho tonu ana ko te whai kia hua ake he hua moni mā te hunga pupuru pānga, te whāinga nui.

Kāore e pēnei mō te tino nuinga o ngā hinonga Māori, ki a rātou ko ngā pānga ā-hapori, ā-taiao, ā-ahurea[6] kei te pū tonu o ā rātou mahi. He āhuatanga tēnei e mōhiotia ana i te ao Māori, nā te mea, ka noho ēnei uara i waenga pū o te ahurea.

Ka kitea te whakaaro nui ki te hapori, ki te taiao hoki i te ao Māori katoa, mai i ngā pakiwaitara o tua whakarere, ki ngā karakia ka tākina i mua i ngā āhuatanga nunui.

He mea taketake hoki ngā whakaaro whakapūmau i te hapori, i te taiao i roto i ngā tikanga[7], te pūnaha o ngā uara me ngā mahi ka noho hei wāhi mō tō tātou āhua noho.

Ehara i te mea ka wareware ngā umanga Māori ki ngā āhuatanga o te nuinga o te ao mō te ine i te ekenga taumata. Me kī, ko te ōhanga Māori te wāhanga hohoro rawa ki te tupu[8] o te ōhanga katoa o Aotearoa, ina tirohia te taha ahumoni anake.

Otiia, ko tā te nuinga o ngā kamupene o te ao he aru i te huamoni, ko tā ngā kamupene Māori (me kī, ngā umanga iwi taketake huri noa i te ao), he ara, he pou tēnei mea te mahi moni hei whakapūmau i ētahi atu ekenga taumata tiketike kē atu: te oranga o te iwi, te whāinga reo i waenga i ngā iwi o te whenua o te ao, me te toitū o te taiao[9].

Te titiro whakamua ki ngā whakatupuranga kāore anō kia whānau mai

Tētahi, ko te mahi a te whakahaere Māori he titiro whakamua ki tua atu i ngā pae tūtata, i mua anō i tāna whakatau take nunui.

I ngā kaporeihana e mōhio nuitia ana, ka aro nui ngā kaiwhakahaere ki ngā putanga hua hauwhā tau, ki ngā hua ā-tau rānei. Ko tā ngā whakahaere Māori he āta whiriwhiri kaupapa mō ngā hua ka puta mā ngā whakatupuranga kei mua i te aroaro, hei ngā ngahuru tau, ngā rau tau hoki kei mua.

Hei tauira, i te tau 1975, i hangaia tahitia e Ngāti Raukawa, e Ngāti Toa me Te Atiawa tāna mahere 25 tau te roa, e mōhiotia nei ko Whakatupuranga Rua Mano[10]. Tētahi o ngā hua o tēnei rautaki ko Te Wānanga o Raukawa[11], he wānanga tēnei mō ngā akoranga aro ki te ao Māori, kātahi anō he wānanga pēnei ka whakatūria i te ao hou.

I ēnei tau tata, kua tīmata te mahi a te Kaporeihana o Wakatū i tāna mahere rautaki[12] neke atu i te 50 te whāroa. E mea ana a Rachel Taulelei, tumuaki o te kamupene kai, inu hoki a Wakatū e mōhiotia nei ko Kono, e mahi ana te kamupene i raro anō i āna tirohanga 500 tau[13] i roto i ana mahi whakamahere.

Ko tētahi take nui i pēnei ai te roa o te toronga whakaaro o ngā whakahaere Māori ko te whakapapa[14]. Kei runga noa atu te whakapapa i ngā kāwei whakaheke noa iho o te tangata, i te ao Māori. He uara, he āhuatanga noho, ehara au i te tangata takitahi, engari he hononga, he uri nā ōku tūpuna, heke mai ki ahau, ā, heke atu ana ki ngā whakatupuranga o āpōpō.

Ngā hononga ki te hapori

Hei kupu whakamutunga, whakatairanga ai tēnei mea te umanga Māori i tōna hapori hei pūtahi mō ngā whakaaro o ngā whakahaere. Ka whakaatatia tēnei i roto i te āhua o tā rātou waihanga, whakahaere hoki i ā rātou mahi hautū[15].

Hei tauira, he mea tohu ngā mema poari o ngā kāporeihana nunui (te hunga kawe haepapa mō te ahunga o te ihu o te waka o te hinonga) e ētahi mema o nāianei, nā tō rātou matatau ki ao pakihi. Hei ngā whakahaere Māori, he mea pōti kē ngā poari i runga anō i te pōti o ngā mema katoa o tō rātou hapori.

Nā konei, he matahuhua ngā poari o ngā whakahaere Māori, te matatau, ngā whakaaro, huri noa i te tēpu.

Ko te mea nui pea, ka rangona ngā reo me ngā whakaaro o te hapori i ngā whakatau hira a te hinonga, nā te pōtitanga o ngā mema poari e te hapori.

Hei tauira anō, ko tētahi o ngā whakahaere Māori e mōhiotia ana e mātou kua kawea kētia āna mahi taketake kia hora whare pāpori, nā te kore whare tōtika mō te tini o te tangata o te hapori.

He mea ātaahua te huringa o ngā whakaaro o Aotearoa i ēnei tau tata ki tōna taha Māori. Ahakoa he maha ngā mahi kāore anō kia tutuki, kua huri ngā whakaaro, kua huri hoki ngā ngākau o ngā tāngata o Aotearoa mō te painga o te ako i te reo[16] me te whakamiha atu ki ngā toi Māori[17].

He akoranga nui ngā whakaaro Māori mō te pakihi, mō te whakahaere, mā tātou. Mā ōna ara whakatika i te korenga e ōrite o te whiwhinga, me te panonitanga āhuarangi, ka āwhina te ao Māori i a tātou katoa kia piki anō te pai o ō tātou umanga.

References

  1. ^ Pāwhiria ki konei (theconversation.com)
  2. ^ te kitenga tuatahi o Aotearoa (www.youtube.com)
  3. ^ hei whakaora i te reo (www.jstor.org)
  4. ^ tiaki wāhi tapu (www.maoritelevision.com)
  5. ^ mahere rautaki (www.youtube.com)
  6. ^ ngā pānga ā-hapori, ā-taiao, ā-ahurea (www.cambridge.org)
  7. ^ tikanga (maoridictionary.co.nz)
  8. ^ ko te ōhanga Māori te wāhanga hohoro rawa ki te tupu (chapmantripp.com)
  9. ^ toitū o te taiao (www.youtube.com)
  10. ^ Whakatupuranga Rua Mano (www.mcguinnessinstitute.org)
  11. ^ Te Wānanga o Raukawa (www.wananga.com)
  12. ^ mahere rautaki (www.wakatu.org)
  13. ^ tirohanga 500 tau (www.stuff.co.nz)
  14. ^ whakapapa (openaccess.wgtn.ac.nz)
  15. ^ mahi hautū (www.tpk.govt.nz)
  16. ^ ako i te reo (educationcentral.co.nz)
  17. ^ toi Māori (www.tvnz.co.nz)

Read more https://theconversation.com/nga-ahuatanga-ka-akona-mai-ki-a-tatou-e-te-ao-maori-mo-te-ao-pakihi-o-apopo-167635

Times Magazine

Adobe Ushers in a New Era of Creativity with New Creative Agent and Generative AI Innovations in Adobe Firefly

Adobe (Nasdaq: ADBE) — the global technology leader that unleashes creativity, productivity and ...

CRO Tech Stack: A Technical Guide to Conversion Rate Optimization Tools

The fascinating thing is that the value of this website lies in the fact that creating a high-cali...

How Decentralised Applications Are Reshaping Enterprise Software in Australia

Australian businesses are experiencing a quiet revolution in how they manage data, execute agreeme...

Bambu Lab P2S 3D Printer Review: High-End Performance Meets Everyday Usability

After a full month of hands-on testing, the Bambu Lab P2S 3D printer has proven itself to be one...

Nearly Half of Disadvantaged Australian Schools Run Libraries on Less Than $1000 a Year

A new national snapshot from Dymocks Children’s Charities reveals outdated books, no librarians ...

Growing EV popularity is leading to queues at fast chargers. Could a kerbside charger network help?

The war on Iran has made crystal clear how shaky our reliance on fossil fuels is. It’s no surpri...

The Times Features

Can I get a free flu shot? And will it cover ‘super K’?…

For many of us, flu can mean a nasty few weeks of illness. But for the very young and old, and...

Mother’s Day, The Lodge Dining Room

Her Day, The Lodge Way This Mother’s Day, The Lodge Dining Room presents a refined take on high...

The Albanese Government’s plan to impose a retrospectiv…

LABOR’S RETROSPECTIVE TAX GRAB RISKS 3 MILLION JOBS The Albanese Government’s plan to impose a retr...

Court outcome reinforces wildlife trafficking will not …

A 20-year-old man has been fined close to $50,000 and ordered to pay costs after pleading guilty t...

Businesses tap UOW PhD researchers to accelerate innova…

Industry internship program connects businesses with research talent to fast-track innovation an...

Olivia Colman, Kate Box to join an exclusive Live Q…

Photo credit : Photo Credit Mark De BlokFresh out of cinemas, JIMPA - the new film by acclaimed di...

Rental growth reaccelerates as cost to tenants reaches …

Australian renters are spending a record share of their gross median household income on housing c...

Worried about feeding your baby solid foods? Here’s wha…

When you have a baby, mealtimes can be messy and stressful. If you’re a new parent you may be...

Key Nutrients to Consider Before Pregnancy

Preparing for pregnancy often begins well before conception. Nutrition plays an important role durin...