Google AI
The Times Australia

Times Media

Ngā āhuatanga ka akona mai ki a tātou e te ao Māori, mō te ao pakihi o āpōpō

  • Written by: Ben Walker, Lecturer (Management), Te Herenga Waka — Victoria University of Wellington
Ngā āhuatanga ka akona mai ki a tātou e te ao Māori, mō te ao pakihi o āpōpō

Mai i te ētita: Nā Piripi Walker i whakamāori tēnei tuhinga mō Te Wiki o te Reo Māori. Pāwhiria ki konei[1] hei pānui i tēnei tuhinga ki te reo Pākeha.

Ki te hīkoi koe ki roto i tētahi rūma poari, kura pakihi rānei, ka rongo koe i ētahi ingoa, hoki atu, hoki atu, e whakatairangatia ana: Ko Apple tērā, Tesla tērā, ko Google tērā, arā atu, arā atu. Kei hea ngā ingoa nunui, me ngā kōrero whakaharikoa mai i te ao Māori? Kāore i te rahi rawa.

He mea pōuri. Arā te tini o ngā kamupene Māori hei akoranga mō tātou i roto i ā tātou mahi whakahaere, whakapakari hinonga, kia toitū te āhua, kia nui ngā hua mō te motu katoa — he whāinga ēnei kāore i tutuki i te huhua o ngā kamupene o te ao arumoni.

He tini ngā māramatanga mō te whakahaere auaha, whakahaere toitū kua tuia ki roto i ngā tātai kōrero o te ao Māori — mai i a Kupe me te toronga mai o tana tira i te kitenga tuatahi o Aotearoa[2] e 800 tau ki mua, tae atu ki ētahi mahi o ēnei ngahuru tau tata hei whakaora i te reo[3], te whawhai mō te whenua me te tiaki wāhi tapu[4].

Me kī, e toru pea ngā mātāpono whakahaere hei whakakapi i ēnei māramatanga. E mea ana mātou ka noho ēnei hei kaupapa e ara pūputu anō i roto i ngā kōrero pakihi whakaharikoa ā ngā rā e tū mai nei.

Me hāpai tautuhitanga whānui kē atu o tēnei mea te ekenga taumata pakihi

Tētahi āhuatanga e kitea nuitia ana i roto i ngā whakahaere Māori, ka tere kitea hoki i roto i ā rātou mahere rautaki[5], ko te aro nui ki te whai i ngā painga huhua, kaua ko ngā painga ahumoni anake.

I ēnei rā hoki, e kī ana ngā kamupene nui whakaharahara, ko te toitū me ētahi whāinga ehara i te ahumoni tētahi uara nui ki a rātou. Ahakoa ēnā whakapuakanga a ngā kamupene nei, e ai ki te titiro a te nuinga o te tangata, kāore anō ngā whāinga taketake o aua kamupene kia huri ki āhua kē — e noho tonu ana ko te whai kia hua ake he hua moni mā te hunga pupuru pānga, te whāinga nui.

Kāore e pēnei mō te tino nuinga o ngā hinonga Māori, ki a rātou ko ngā pānga ā-hapori, ā-taiao, ā-ahurea[6] kei te pū tonu o ā rātou mahi. He āhuatanga tēnei e mōhiotia ana i te ao Māori, nā te mea, ka noho ēnei uara i waenga pū o te ahurea.

Ka kitea te whakaaro nui ki te hapori, ki te taiao hoki i te ao Māori katoa, mai i ngā pakiwaitara o tua whakarere, ki ngā karakia ka tākina i mua i ngā āhuatanga nunui.

He mea taketake hoki ngā whakaaro whakapūmau i te hapori, i te taiao i roto i ngā tikanga[7], te pūnaha o ngā uara me ngā mahi ka noho hei wāhi mō tō tātou āhua noho.

Ehara i te mea ka wareware ngā umanga Māori ki ngā āhuatanga o te nuinga o te ao mō te ine i te ekenga taumata. Me kī, ko te ōhanga Māori te wāhanga hohoro rawa ki te tupu[8] o te ōhanga katoa o Aotearoa, ina tirohia te taha ahumoni anake.

Otiia, ko tā te nuinga o ngā kamupene o te ao he aru i te huamoni, ko tā ngā kamupene Māori (me kī, ngā umanga iwi taketake huri noa i te ao), he ara, he pou tēnei mea te mahi moni hei whakapūmau i ētahi atu ekenga taumata tiketike kē atu: te oranga o te iwi, te whāinga reo i waenga i ngā iwi o te whenua o te ao, me te toitū o te taiao[9].

Te titiro whakamua ki ngā whakatupuranga kāore anō kia whānau mai

Tētahi, ko te mahi a te whakahaere Māori he titiro whakamua ki tua atu i ngā pae tūtata, i mua anō i tāna whakatau take nunui.

I ngā kaporeihana e mōhio nuitia ana, ka aro nui ngā kaiwhakahaere ki ngā putanga hua hauwhā tau, ki ngā hua ā-tau rānei. Ko tā ngā whakahaere Māori he āta whiriwhiri kaupapa mō ngā hua ka puta mā ngā whakatupuranga kei mua i te aroaro, hei ngā ngahuru tau, ngā rau tau hoki kei mua.

Hei tauira, i te tau 1975, i hangaia tahitia e Ngāti Raukawa, e Ngāti Toa me Te Atiawa tāna mahere 25 tau te roa, e mōhiotia nei ko Whakatupuranga Rua Mano[10]. Tētahi o ngā hua o tēnei rautaki ko Te Wānanga o Raukawa[11], he wānanga tēnei mō ngā akoranga aro ki te ao Māori, kātahi anō he wānanga pēnei ka whakatūria i te ao hou.

I ēnei tau tata, kua tīmata te mahi a te Kaporeihana o Wakatū i tāna mahere rautaki[12] neke atu i te 50 te whāroa. E mea ana a Rachel Taulelei, tumuaki o te kamupene kai, inu hoki a Wakatū e mōhiotia nei ko Kono, e mahi ana te kamupene i raro anō i āna tirohanga 500 tau[13] i roto i ana mahi whakamahere.

Ko tētahi take nui i pēnei ai te roa o te toronga whakaaro o ngā whakahaere Māori ko te whakapapa[14]. Kei runga noa atu te whakapapa i ngā kāwei whakaheke noa iho o te tangata, i te ao Māori. He uara, he āhuatanga noho, ehara au i te tangata takitahi, engari he hononga, he uri nā ōku tūpuna, heke mai ki ahau, ā, heke atu ana ki ngā whakatupuranga o āpōpō.

Ngā hononga ki te hapori

Hei kupu whakamutunga, whakatairanga ai tēnei mea te umanga Māori i tōna hapori hei pūtahi mō ngā whakaaro o ngā whakahaere. Ka whakaatatia tēnei i roto i te āhua o tā rātou waihanga, whakahaere hoki i ā rātou mahi hautū[15].

Hei tauira, he mea tohu ngā mema poari o ngā kāporeihana nunui (te hunga kawe haepapa mō te ahunga o te ihu o te waka o te hinonga) e ētahi mema o nāianei, nā tō rātou matatau ki ao pakihi. Hei ngā whakahaere Māori, he mea pōti kē ngā poari i runga anō i te pōti o ngā mema katoa o tō rātou hapori.

Nā konei, he matahuhua ngā poari o ngā whakahaere Māori, te matatau, ngā whakaaro, huri noa i te tēpu.

Ko te mea nui pea, ka rangona ngā reo me ngā whakaaro o te hapori i ngā whakatau hira a te hinonga, nā te pōtitanga o ngā mema poari e te hapori.

Hei tauira anō, ko tētahi o ngā whakahaere Māori e mōhiotia ana e mātou kua kawea kētia āna mahi taketake kia hora whare pāpori, nā te kore whare tōtika mō te tini o te tangata o te hapori.

He mea ātaahua te huringa o ngā whakaaro o Aotearoa i ēnei tau tata ki tōna taha Māori. Ahakoa he maha ngā mahi kāore anō kia tutuki, kua huri ngā whakaaro, kua huri hoki ngā ngākau o ngā tāngata o Aotearoa mō te painga o te ako i te reo[16] me te whakamiha atu ki ngā toi Māori[17].

He akoranga nui ngā whakaaro Māori mō te pakihi, mō te whakahaere, mā tātou. Mā ōna ara whakatika i te korenga e ōrite o te whiwhinga, me te panonitanga āhuarangi, ka āwhina te ao Māori i a tātou katoa kia piki anō te pai o ō tātou umanga.

References

  1. ^ Pāwhiria ki konei (theconversation.com)
  2. ^ te kitenga tuatahi o Aotearoa (www.youtube.com)
  3. ^ hei whakaora i te reo (www.jstor.org)
  4. ^ tiaki wāhi tapu (www.maoritelevision.com)
  5. ^ mahere rautaki (www.youtube.com)
  6. ^ ngā pānga ā-hapori, ā-taiao, ā-ahurea (www.cambridge.org)
  7. ^ tikanga (maoridictionary.co.nz)
  8. ^ ko te ōhanga Māori te wāhanga hohoro rawa ki te tupu (chapmantripp.com)
  9. ^ toitū o te taiao (www.youtube.com)
  10. ^ Whakatupuranga Rua Mano (www.mcguinnessinstitute.org)
  11. ^ Te Wānanga o Raukawa (www.wananga.com)
  12. ^ mahere rautaki (www.wakatu.org)
  13. ^ tirohanga 500 tau (www.stuff.co.nz)
  14. ^ whakapapa (openaccess.wgtn.ac.nz)
  15. ^ mahi hautū (www.tpk.govt.nz)
  16. ^ ako i te reo (educationcentral.co.nz)
  17. ^ toi Māori (www.tvnz.co.nz)

Authors: Ben Walker, Lecturer (Management), Te Herenga Waka — Victoria University of Wellington

Read more https://theconversation.com/nga-ahuatanga-ka-akona-mai-ki-a-tatou-e-te-ao-maori-mo-te-ao-pakihi-o-apopo-167635

Business Times

Eat.com.au is for sale: The domain name is already the brand

An Australian food business could begin with this domain name, one that needs little explanation. The potential is right th...

Top doctors tip in another $3.5M into AI medtech capital raise

Medow Health AI ip in another $3.5M into AI medtech capital raise Medow Health AI, the Australian health-tech company buildin...

Australians are still spending — so why are shops closing?

Walk through many Australian shopping strips and there is a contradiction in plain sight. Australians are spending more mo...

Technology

MISSION 1, MISSION 1 PRO and MISSIO…

Today, GoPro, Inc. (NASDAQ: GPRO) announced that its MISSION 1 Series of compact cinema cameras ha...

Local News

Fitstop Global Games to Bring 1,000…

The Australian-born fitness brand is bringing its global competition home, with athletes from across...

Culture

Retail therapy: Do shops sell us things — or …

There is a particular pleasure in buying something new. It might be a pair of shoes, a television...

Travel

School holiday pricing: fair market economics…

Every Australian family with school-aged children knows the pattern. Look at an airfare, hotel ro...

The Times Features

Melbourne Local Steps Outside Her Comfort Zone to Compe…

From working in Melbourne real estate, building a career and now stepping into the Miss World Prel...

Award-Winning Author Cara Barilla Writes I Pray for My …

Following her recognition as the winner of the 2024 Christian Literature Book Awards, Australian aut...

Retail therapy: Do shops sell us things — or dreams?

There is a particular pleasure in buying something new. It might be a pair of shoes, a television...